行列式、連立一次方程式

○行列式の定義(\( \displaystyle 2 \)次,\( \displaystyle 3 \)次)

(1)・\( \displaystyle 2 \)次の行列 \( \displaystyle A=\begin{pmatrix} a_{11} & a_{12} \\ a_{21} & a_{22} \end{pmatrix} \)に対し,\( \displaystyle a_{11}a_{22}-a_{12}a_{21} \)を\( \displaystyle A \)の行列式という.
・\( \displaystyle 3 \)次の行列 \( \displaystyle A=\begin{pmatrix} a_{11} & a_{12} & a_{13} \\ a_{21} & a_{22} & a_{23} \\ a_{31} & a_{32} & a_{33} \end{pmatrix} \)に対し,\( \displaystyle a_{11}a_{22}a_{33}+a_{12}a_{23}a_{31}+a_{13}a_{21}a_{32}-a_{13}a_{22}a_{31}-a_{12}a_{21}a_{33}-a_{11}a_{23}a_{32} \)を\( \displaystyle A \)の行列式という.
(2) \( \displaystyle A \)の行列式を\( \displaystyle |A| \)や\( \displaystyle \det A \)で表す.

○連立方程式の解(クラメルの公式)

(1) \( \displaystyle 2 \)元の連立一次方程式\( \displaystyle \begin{cases} a_{11}x_1+a_{12}x_2=\textcolor{blue}{b_1} \\ a_{21}x_1+a_{22}x_2=\textcolor{blue}{b_2} \end{cases} \)は,\( \displaystyle \begin{vmatrix} a_{11} & a_{12} \\ a_{21} & a_{22} \end{vmatrix} \neq 0 \)のとき解がただ\( \displaystyle 1 \)つ存在し,その解は
\( \displaystyle \ \ \ \ \ x_1=\frac{\begin{vmatrix} \textcolor{blue}{b_1} & a_{12} \\ \textcolor{blue}{b_2} & a_{22} \end{vmatrix}}{\begin{vmatrix} a_{11} & a_{12} \\ a_{21} & a_{22} \end{vmatrix}}, \ \ x_2=\frac{\begin{vmatrix} a_{11} & \textcolor{blue}{b_1} \\ a_{21} & \textcolor{blue}{b_2} \end{vmatrix}}{\begin{vmatrix} a_{11} & a_{12} \\ a_{21} & a_{22} \end{vmatrix}} \)
(2) \( \displaystyle 3 \)元の連立一次方程式\( \displaystyle \begin{cases} a_{11}x_1+a_{12}x_2+a_{13}x_3=\textcolor{blue}{b_1} \\ a_{21}x_1+a_{22}x_2+a_{23}x_3=\textcolor{blue}{b_2} \\ a_{31}x_1+a_{32}x_2+a_{33}x_3=\textcolor{blue}{b_3} \end{cases} \)は,\( \displaystyle \begin{vmatrix} a_{11} & a_{12} & a_{13} \\ a_{21} & a_{22} & a_{23} \\ a_{31} & a_{32} & a_{33} \end{vmatrix} \neq 0 \)のとき解がただ\( \displaystyle 1 \)つ存在し,その解は
\( \displaystyle \ \ \ \ \ x_1=\frac{\begin{vmatrix} \textcolor{blue}{b_1} & a_{12} & a_{13} \\ \textcolor{blue}{b_2} & a_{22} & a_{23} \\ \textcolor{blue}{b_3} & a_{32} & a_{33} \end{vmatrix}}{\begin{vmatrix} a_{11} & a_{12} & a_{13} \\ a_{21} & a_{22} & a_{23} \\ a_{31} & a_{32} & a_{33} \end{vmatrix}}, \ \ x_2=\frac{\begin{vmatrix} a_{11} & \textcolor{blue}{b_1} & a_{13} \\ a_{21} & \textcolor{blue}{b_2} & a_{23} \\ a_{31} & \textcolor{blue}{b_3} & a_{33} \end{vmatrix}}{\begin{vmatrix} a_{11} & a_{12} & a_{13} \\ a_{21} & a_{22} & a_{23} \\ a_{31} & a_{32} & a_{33} \end{vmatrix}}, \ \ x_3=\frac{\begin{vmatrix} a_{11} & a_{12} & \textcolor{blue}{b_1} \\ a_{21} & a_{22} & \textcolor{blue}{b_2} \\ a_{31} & a_{32} & \textcolor{blue}{b_3} \end{vmatrix}}{\begin{vmatrix} a_{11} & a_{12} & a_{13} \\ a_{21} & a_{22} & a_{23} \\ a_{31} & a_{32} & a_{33} \end{vmatrix}} \)

○行列式の性質

(1) 行列式は,任意の行または列に関して,\( \displaystyle 1 \)つ小さい次数の行列式の和として展開できる(余因子展開).例えば\( \displaystyle 3 \)次の行列式を第\( \displaystyle 1 \)行で展開すると次のようになる(符号は,\( \displaystyle i \)行\( \displaystyle j \)列のとき,\( \displaystyle (-1)^{i+j} \)).
\( \displaystyle \ \ \ \ \ \begin{vmatrix} \textcolor{red}{a_{11}} & \textcolor{red}{a_{12}} & \textcolor{red}{a_{13}} \\ a_{21} & a_{22} & a_{23} \\ a_{31} & a_{32} & a_{33} \end{vmatrix}=(-1)^{1+1}\textcolor{red}{a_{11}}\begin{vmatrix} a_{22} & a_{23} \\ a_{32} & a_{33} \end{vmatrix}+(-1)^{1+2}\textcolor{red}{a_{12}}\begin{vmatrix} a_{21} & a_{23} \\ a_{31} & a_{33} \end{vmatrix}+(-1)^{1+3}\textcolor{red}{a_{13}}\begin{vmatrix} a_{21} & a_{22} \\ a_{31} & a_{32} \end{vmatrix} \)
(2) ある行(または列)に関して共通因数をもつとき,それをくくり出すことができる.例えば,
\( \displaystyle \ \ \ \ \ \begin{vmatrix} c\textcolor{red}{a_{11}} & c\textcolor{red}{a_{12}} & c\textcolor{red}{a_{13}} \\ a_{21} & a_{22} & a_{23} \\ a_{31} & a_{32} & a_{33} \end{vmatrix}=c\begin{vmatrix} \textcolor{red}{a_{11}} & \textcolor{red}{a_{12}} & \textcolor{red}{a_{13}} \\ a_{21} & a_{22} & a_{23} \\ a_{31} & a_{32} & a_{33} \end{vmatrix} \)
(3) \( \displaystyle 1 \)つの行(または列)の成分が\( \displaystyle 2 \)つの数の和であるとき,行列式は\( \displaystyle 2 \)つの行列式の和に分解できる.例えば,
\( \displaystyle \ \ \ \ \ \begin{vmatrix} \textcolor{red}{a_{11}}+b_{11} & \textcolor{red}{a_{12}}+b_{12} & \textcolor{red}{a_{13}}+b_{13} \\ a_{21} & a_{22} & a_{23} \\ a_{31} & a_{32} & a_{33} \end{vmatrix}=\begin{vmatrix} \textcolor{red}{a_{11}} & \textcolor{red}{a_{12}} & \textcolor{red}{a_{13}} \\ a_{21} & a_{22} & a_{23} \\ a_{31} & a_{32} & a_{33} \end{vmatrix}+\begin{vmatrix} b_{11} & b_{12} & b_{13} \\ a_{21} & a_{22} & a_{23} \\ a_{31} & a_{32} & a_{33} \end{vmatrix} \)
(4) ある行(または列)と別の行(または列)を入れ替えると,行列式の符号は反転する.例えば,
\( \displaystyle \ \ \ \ \ \begin{vmatrix} \textcolor{red}{a_{11}} & \textcolor{red}{a_{12}} & \textcolor{red}{a_{13}} \\ a_{21} & a_{22} & a_{23} \\ a_{31} & a_{32} & a_{33} \end{vmatrix}=-\begin{vmatrix} a_{21} & a_{22} & a_{23} \\ \textcolor{red}{a_{11}} & \textcolor{red}{a_{12}} & \textcolor{red}{a_{13}} \\ a_{31} & a_{32} & a_{33} \end{vmatrix} \)
(5) \( \displaystyle 2 \)つの行(または列)が一致するとき,行列式の値は\( \displaystyle 0 \)になる.例えば,
\( \displaystyle \ \ \ \ \ \begin{vmatrix} \textcolor{red}{a_{11}} & \textcolor{red}{a_{12}} & \textcolor{red}{a_{13}} \\ a_{11} & a_{12} & a_{13} \\ a_{31} & a_{32} & a_{33} \end{vmatrix}=0 \)
(6) ある行(または列)の定数倍を別の行(または列)に加えても,行列式の値は変わらない.例えば,
\( \displaystyle \ \ \ \ \ \begin{vmatrix} \textcolor{red}{a_{11}}+ca_{21} & \textcolor{red}{a_{12}}+ca_{22} & \textcolor{red}{a_{13}}+ca_{23} \\ a_{21} & a_{22} & a_{23} \\ a_{31} & a_{32} & a_{33} \end{vmatrix}=\begin{vmatrix} \textcolor{red}{a_{11}} & \textcolor{red}{a_{12}} & \textcolor{red}{a_{13}} \\ a_{21} & a_{22} & a_{23} \\ a_{31} & a_{32} & a_{33} \end{vmatrix} \)
(7) 積の行列式は,行列式の積になる.すなわち,\( \displaystyle |AB|=|A||B| \)
(8) 対角成分より左下の成分がすべて\( \displaystyle 0 \)である行列を上三角行列という.上三角行列の行列式は,対角成分のすべての積に等しい.例えば,
\( \displaystyle \ \ \ \ \ \begin{vmatrix} a_{11} & a_{12} & a_{13} \\ 0 & a_{22} & a_{23} \\ 0 & 0 & a_{33} \end{vmatrix}=a_{11}a_{22}a_{33} \)

(例,茨城県)行列式 \( \displaystyle \begin{vmatrix} 1 & 1 & 2 & -2 \\ 3 & -2 & 4 & 6 \\ -5 & 7 & 1 & 0 \\ 1 & 2 & 4 & 2 \end{vmatrix} \) の値を求める.

○行列の基本変形と掃き出し法

(1) 行列の行に対する,次の\( \displaystyle 3 \)つの操作を行基本変形という.これらの操作はすべて可逆(元に戻すことが可能)である.
\( \displaystyle 1 \).ある行を\( \displaystyle c \)倍する\( \displaystyle (c \neq 0) \)
\( \displaystyle 2 \).ある行に別の行の\( \displaystyle c \)倍を加える
\( \displaystyle 3 \).\( \displaystyle 2 \)つの行を入れ替える
(2) 正方行列に対して行基本変形を繰り返し適用すると,上三角行列(対角成分より左下がすべて\( \displaystyle 0 \))に変形できる.
(3) 連立一次方程式の係数と右辺の定数を並べた行列を拡大係数行列という.拡大係数行列に行基本変形を繰り返し適用して,可能な限り「対角成分が\( \displaystyle 1 \)で,対角成分以外の列の成分が\( \displaystyle 0 \)になるように」変形して解を求める方法を掃き出し法という.

(例)連立一次方程式\( \displaystyle \begin{cases} x_1+2x_2=5 \\ 3x_1+4x_2=11 \end{cases} \)について,掃き出し法によって解を求める.

(例)連立一次方程式\( \displaystyle \begin{cases} x_1+2x_2=0 \\ 2x_1+4x_2=0 \end{cases} \)について,掃き出し法によって解を求める.

※\( \displaystyle A\vec{x}=\vec{0} \)(定数項がすべて\( \displaystyle 0 \))の形の方程式について,掃き出し法によって対角成分をすべて\( \displaystyle 1 \)にできない場合(対角成分に\( \displaystyle 0 \)が登場する場合),行基本変形によってすべての成分が\( \displaystyle 0 \)の行を作ることができる.このとき,方程式の解は任意定数を含んだ形で表される(無数の解をもつ,不定).

○逆行列の定義と求め方

(1) \( \displaystyle n \)次正方行列\( \displaystyle A \)に対し,\( \displaystyle AB = BA = E \) (\( \displaystyle E \)は単位行列)を満たす\( \displaystyle n \)次正方行列\( \displaystyle B \)が存在するとき,\( \displaystyle B \)を\( \displaystyle A \)の逆行列といい,\( \displaystyle A^{-1} \) で表す.またこのとき,\( \displaystyle A \)は正則であるという.
(2) 行列\( \displaystyle A \)の右側に単位行列\( \displaystyle E \)を並べた行列\( \displaystyle (A|E) \)に対して行基本変形を行い,左側を単位行列\( \displaystyle E \)に変形できたとき,右側にある行列が逆行列\( \displaystyle A^{-1} \) となる.
※実際には,\( \displaystyle AB=E \)さえなりたてば, \( \displaystyle A \)は正則になる(後述の行列式の性質からわかる).

(例,山梨県)行列 \( \displaystyle A=\begin{pmatrix} 1 & 0 & 1 \\ 1 & -1 & 1 \\ 2 & 2 & 3 \end{pmatrix} \) の逆行列を,行基本変形を利用して求める.

◯余因子行列と逆行列の存在条件

(1) 正方行列\( \displaystyle A \)について,\( \displaystyle i \)行と\( \displaystyle j \)列を取り除いた1つサイズの小さい行列の行列式に\( \displaystyle (-1)^{i+j} \)をかけたものを\( \displaystyle (i,j) \)余因子といい,\( \displaystyle \tilde{a}_{ij} \)で表す.また,余因子を「行と列を入れ替えて」並べた次の行列を,\( \displaystyle A \)の余因子行列といい,\( \displaystyle \tilde{A} \)や\( \displaystyle \mathrm{Cof}A \)で表す.例えば,
\( \displaystyle A=\begin{pmatrix} \color{red}{a_{11}} & \color{red}{a_{12}} & \color{red}{a_{13}} \\ a_{21} & a_{22} & a_{23} \\ a_{31} & a_{32} & a_{33} \end{pmatrix} \)の余因子行列は, \( \displaystyle \tilde{A} = \begin{pmatrix} \color{blue}{\tilde{a}_{11}} & \tilde{a}_{21} & \tilde{a}_{31} \\ \color{blue}{\tilde{a}_{12}} & \tilde{a}_{22} & \tilde{a}_{32} \\ \color{blue}{\tilde{a}_{13}} & \tilde{a}_{23} & \tilde{a}_{33} \end{pmatrix} = \begin{pmatrix} \begin{vmatrix} a_{22} & a_{23} \\ a_{32} & a_{33} \end{vmatrix} & -\begin{vmatrix} a_{12} & a_{13} \\ a_{32} & a_{33} \end{vmatrix} & \begin{vmatrix} a_{12} & a_{13} \\ a_{22} & a_{23} \end{vmatrix} \\ -\begin{vmatrix} a_{21} & a_{23} \\ a_{31} & a_{33} \end{vmatrix} & \begin{vmatrix} a_{11} & a_{13} \\ a_{31} & a_{33} \end{vmatrix} & -\begin{vmatrix} a_{11} & a_{13} \\ a_{21} & a_{23} \end{vmatrix} \\ \begin{vmatrix} a_{21} & a_{22} \\ a_{31} & a_{32} \end{vmatrix} & -\begin{vmatrix} a_{11} & a_{12} \\ a_{31} & a_{32} \end{vmatrix} & \begin{vmatrix} a_{11} & a_{12} \\ a_{21} & a_{22} \end{vmatrix} \end{pmatrix} \)
(2) 行列\( \displaystyle A \)とその余因子行列\( \displaystyle \tilde{A} \)について,\( \displaystyle A\tilde{A}=\tilde{A}A=|A|E \)
(3) \( \displaystyle A \)の逆行列が存在する \( \displaystyle \Leftrightarrow |A| \neq 0 \)

※\( \displaystyle \mathrm{Cofactor} \)…余因子
※とくに,2次正方行列\( \displaystyle A=\begin{pmatrix} a & b \\ c & d \end{pmatrix} \)については,\( \displaystyle |A|=ad-bc \neq 0 \)のとき逆行列をもち,その逆行列は,
\( \displaystyle A^{-1}=\frac{\tilde{A}}{|A|} = \frac{1}{ad-bc}\begin{pmatrix} +d & -c \\ -b & +a \end{pmatrix}^{T}=\frac{1}{ad-bc}\begin{pmatrix} d & -b \\ -c & a \end{pmatrix} \)
ここで,\( \displaystyle A^{T} \)は,転置記号(transpose)で,行と列を入れ替えることを意味する

(例,京都府)
行列 \( \displaystyle A=\begin{pmatrix}3&0&0\\1&4&2\\5&-1&0\end{pmatrix} \) について,次の問いに答えなさい.
(1) 行列式 \( \displaystyle \det A \) を求めなさい.
(2) \( \displaystyle A \) の余因子行列 \( \displaystyle \tilde{A} \) を求めなさい.
(3) \( \displaystyle A^{-1} \) が存在するならば,\( \displaystyle A^{-1} \) を求めなさい.

◯行列式と連立一次方程式

連立方程式 \( \displaystyle \begin{cases} a_{11}x_1+a_{12}x_2+a_{13}x_3=\color{#00A0E9}{b_1}\\ a_{21}x_1+a_{22}x_2+a_{23}x_3=\color{#00A0E9}{b_2}\\ a_{31}x_1+a_{32}x_2+a_{33}x_3=\color{#00A0E9}{b_3} \end{cases} \) は,
\( \displaystyle A= \begin{pmatrix} a_{11}&a_{12}&a_{13}\\ a_{21}&a_{22}&a_{23}\\ a_{31}&a_{32}&a_{33} \end{pmatrix}, \quad \vec{x}= \begin{pmatrix} x_1\\ x_2\\ x_3 \end{pmatrix}, \quad \vec{b}= \begin{pmatrix} \color{#00A0E9}{b_1}\\ \color{#00A0E9}{b_2}\\ \color{#00A0E9}{b_3} \end{pmatrix} \) とおくと, \( \displaystyle A\vec{x}=\vec{b} \) と表される.

(1) \( \displaystyle A\vec{x}=\vec{0} \) が, \( \displaystyle \vec{0} \) (自明な解)以外の解をもつ \( \displaystyle \Leftrightarrow |A|=0 \)
(2) \( \displaystyle A\vec{x}=\vec{b} \) の解がただ1つ存在する \( \displaystyle \Leftrightarrow |A|\neq0 \).また, \( \displaystyle |A|\neq0 \) のとき, \( \displaystyle \vec{x}=A^{-1}\vec{b} \)

◯ベクトルの1次独立と1次従属

(1)\( \displaystyle n \)個のベクトル \( \displaystyle \vec{v}_1, \vec{v}_2, \cdots, \vec{v}_n \) に対し,
\( \displaystyle c_1 \vec{v}_1 + c_2 \vec{v}_2 + \cdots + c_n \vec{v}_n = \vec{0} \)
を満たす定数 \( \displaystyle c_1, c_2, \cdots, c_n \) の組み合わせが, \( \displaystyle c_1 = c_2 = \cdots = c_n = 0 \)のときに限られるとき,これらのベクトルは1次独立(線形独立)であるという.1次独立ではないときは,1次従属(線形従属)という.
(2)・平面ベクトル\( \displaystyle \vec{v}_1, \vec{v}_2 \)について,\( \displaystyle \vec{v}_1, \vec{v}_2 \)が一次独立\( \displaystyle \iff \)行列\( \displaystyle \begin{pmatrix} \vec{v}_1 & \vec{v}_2 \end{pmatrix} \)が正則
・空間ベクトル\( \displaystyle \vec{v}_1, \vec{v}_2, \vec{v}_3 \)について,\( \displaystyle \vec{v}_1, \vec{v}_2, \vec{v}_3 \)が一次独立\( \displaystyle \iff \)行列\( \displaystyle \begin{pmatrix} \vec{v}_1 & \vec{v}_2 & \vec{v}_3 \end{pmatrix} \)が正則

※((1)について)2つの平面ベクトルが一次独立であることは,2つのベクトルで平行四辺形が作れることを意味する.また,3つの空間ベクトルが一次独立であることは,3つのベクトルで平行六面体が作れることを意味する.
※(2)は\( \displaystyle n \)本の\( \displaystyle n \)次元ベクトル\( \displaystyle \vec{v}_1, \vec{v}_2, \cdots, \vec{v}_n \)に対しても同様に成立.

◯行列式の利用

(1)平行四辺形の面積,平行六面体の体積
・2つのベクトル \( \displaystyle \vec{a} = \begin{pmatrix} a_1 \\ a_2 \end{pmatrix}, \vec{b} = \begin{pmatrix} b_1 \\ b_2 \end{pmatrix} \) がつくる平行四辺形の面積 \( \displaystyle S \) は,
\( \displaystyle \ \ \ \ \ S = \left| \det \begin{pmatrix} a_1 & b_1 \\ a_2 & b_2 \end{pmatrix} \right| = |a_1 b_2 – a_2 b_1| \) (平面座標のところで既出)
・3つのベクトル \( \displaystyle \vec{a} = \begin{pmatrix} a_1 \\ a_2 \\ a_3 \end{pmatrix}, \vec{b} = \begin{pmatrix} b_1 \\ b_2 \\ b_3 \end{pmatrix}, \vec{c} = \begin{pmatrix} c_1 \\ c_2 \\ c_3 \end{pmatrix} \) がつくる平行六面体の体積 \( \displaystyle V \) は,
\( \displaystyle \ \ \ \ \ \ \ V = \left| \det \begin{pmatrix} a_1 & b_1 & c_1 \\ a_2 & b_2 & c_2 \\ a_3 & b_3 & c_3 \end{pmatrix} \right| \)

(2)線形変換によって平行四辺形が移されるとき,変換後の平行四辺形の面積は,元の平行四辺形の面積に,変換を表す行列の行列式の絶対値を掛けたものになる.

(3) 同一直線上,同一平面上にある条件(あまり実用性はない)
・\( \displaystyle 2 \)次元平面上の\( \displaystyle 3 \)点 \( \displaystyle \mathrm{A}(x_1, y_1), \mathrm{B}(x_2, y_2), \mathrm{C}(x_3, y_3) \) が同一直線上にある条件は,例えば以下のように表すことができる.
\( \displaystyle \ \ \ \ \ \begin{vmatrix} x_1 & y_1 & 1 \\ x_2 & y_2 & 1 \\ x_3 & y_3 & 1 \end{vmatrix} = 0 \)
・\( \displaystyle 3 \)次元空間上の\( \displaystyle 4 \)点 \( \displaystyle \mathrm{A}(x_1, y_1, z_1), \mathrm{B}(x_2, y_2, z_2), \mathrm{C}(x_3, y_3, z_3), \mathrm{D}(x_4, y_4, z_4) \) が同一平面上にある条件は,例えば以下のように表すことができる.
\( \displaystyle \ \ \ \ \ \begin{vmatrix} x_1 & y_1 & z_1 & 1 \\ x_2 & y_2 & z_2 & 1 \\ x_3 & y_3 & z_3 & 1 \\ x_4 & y_4 & z_4 & 1 \end{vmatrix} = 0 \)

この記事は役に立ちましたか?

間違い/不具合かな?
と思ったらこちらへ